Zo versterkt Rotterdam zijn ecosysteem voor ondernemerschap.

Het relatief zwakke Rotterdamse ecosysteem voor ondernemerschap kan de overgang naar een digitale, kennisintensieve economie belemmeren. Gerichte investeringen in kennis, werknemers en leiderschap zijn nodig om het ondernemers-klimaat te verbeteren.

Rotterdam is enkele jaren geleden een omvangrijk programma gestart om toe te groeien naar een nieuwe economie, die minder leunt op de haven en gericht is op hoogwaardige dienstverlening. De coronapandemie lijkt de transformatie naar een digitale en kennisintensieve economie alleen maar te versnellen. Is Rotterdam hier klaar voor? Hiervoor kijken we naar de kwaliteit van het ecosysteem voor ondernemerschap aan de hand van de laatste versie van de Entrepreneurial Ecosystem Index (EE Index) uit 2022. Deze index brengt op basis van tien elementen in kaart hoe goed ondernemerschap wordt gefaciliteerd in bepaalde regio’s binnen Nederland. Daarnaast delen we enkele van onze bevindingen uit het EVER-onderzoeksproject (zie kader), waarvan de gemeente Rotterdam partner is.  

Benedengemiddelde score
Behalve een universiteitsstad heeft Groot-Rijnmond met Rotterdam ook de tweede stad van Nederland. Daarom zou je mogen verwachten dat het ecosysteem van de regio tot de sterkste van het land zou horen. Groot-Rijnmond staat echter op plaats 16 en scoort daarmee onder het landelijk gemiddelde. De regio blijft daarmee op dezelfde plek staan als in 2020. Groot-Rijnmond scoort goed op de elementen cultuur en vraag, maar zwak op de elementen talent, infrastructuur, financiering, leiderschap, netwerken en kennis. Binnen deze elementen zijn de scores tussen 2020 en 2022 nagenoeg constant gebleven. Opvallend is dat Groot-Rijnmond met zijn economische omvang en aanwezigheid van een universiteit achterblijft op leiderschap en netwerken.  

Groot-Rijnmond is de enige grootstedelijke regio die onder het Nederlandse gemiddelde scoort (<10). Kijken we binnen de Metropoolregio Rotterdam Den Haag (MRDH) dan heeft in de agglomeratie Den Haag – in tegenstelling tot Rotterdam – wel een daling van de EE Index plaatsgevonden vergeleken met 2020. Delft en Westland, een andere regio die een sterke binding heeft met Rotterdam, staat qua score weer ver boven Rotterdam: het heeft zelfs het sterkste ecosysteem van Nederland. 

Weinig startups
Groot-Rijnmond blijft op het gebied van het element kennis onderpresteren. De deelname van bedrijven en instellingen in omvangrijke, kennisintensieve onderzoeksprojecten zoals Horizon 2020 is beperkt. Per 1.000 bedrijfsvestigingen nemen in Groot-Rijnmond 0,91 bedrijven/instellingen deel aan een Horizon onderzoeksproject. Hiervan is driekwart gevestigd in de stad Rotterdam. Ter vergelijking: in Groot-Amsterdam is de ratio 1,26, in de regio Eindhoven 1,70 en in Delft-Westland 3,10. 

De voornaamste kartrekker in de regio Rotterdam is het Erasmus Medisch Centrum samen met de Erasmus Universiteit (91 projecten in 2020). Er zijn geen grote bedrijven projectleider.    

De relatieve zwakte van het ecosysteem in Groot-Rijnmond is zichtbaar in het aantal startups. Met 9,1 startups per 100.000 inwoners presteert de stad Rotterdam in 2021 een stuk slechter dan Delft (22,5), Amsterdam (38,8) en Utrecht (16,4). Maar als we kijken naar het aantal snelgroeiende bedrijven, een indicator voor productief ondernemerschap, lijkt Rotterdam het juist relatief goed te doen. Het Financieel Dagblad stelt elk jaar een lijst samen van de snelst groeiende bedrijven in Nederland, de FD Gazellen. Belangrijkste criterium is een omzetgroei van minstens 20% over een periode van drie jaar. In Groot-Rijnmond neemt het aantal snelgroeiende bedrijven sterk toe (figuur 1). Het laat de regio’s Utrecht en Amsterdam wel voor zich, maar presteert de afgelopen zes jaar beter dan Delft en Westland.

Dit komt overeen met onderzoeksresultaten van de MRDH. Daaruit bleek dat Rotterdam in 2020 120 scale-ups of snelgroeiende bedrijven telde, tegen 45 in Delft en Westland.  

De hoeveelheid productief ondernemerschap is een belangrijke voorwaarde voor een sterke transformatie naar een digitale, kennisintensieve economie en laat de ‘wendbaarheid’ zien van de stad. Hieruit blijkt dat het Rotterdamse ecosysteem relatief zwak is en het aantal startups laag. Echter, het aantal scale-ups is hoger dan in vergelijkbare steden. 

Tabel 1: Ecosystemen.
Eigen berekeningen op basis van verschillende bronnen
Figuur 1: Ontwikkeling Gazelles.Aantal gazelles per 10.000 ondernemingen.
FD

Veel internetwinkels
De ontwikkeling van de digitale economie geeft ook inzicht in de wendbaarheid van de stad. Een indicator hiervoor is het aantal webshops. Op gemeentelijk niveau reiken de cijfers niet verder dan 2015, maar op basis hiervan heeft Rotterdam relatief veel webshops en is er ook een versnelling van deze trend zichtbaar (figuur 2). De data op regioniveau lopen wel tot 2021. Groot-Rijnmond heeft duidelijk meer internetwinkels dan andere regio’s (figuur 3). Kortom, Rotterdam lijkt het op het gebied van digitalisering goed te doen.

Polarisatie arbeidsmarkt
De transitie in Nederland naar een digitale economie is ook op de arbeidsmarkt te zien. Sinds 2008 is er een trend zichtbaar waar middeninkomen-banen met routinematige vaardigheden (beroepsniveau 2) verdwijnen door automatisering en outsourcing en waar hoger betaalde banen met abstracte denkvaardigheden (beroepsniveau 4) groeien. Tijdens de kredietcrisis van 2008 en ook in de huidige coronacrisis is een versnelling van deze trend zichtbaar (zie figuur 4).   

Figuur 5 toont deze arbeidsmarkttrend voor Rotterdam en andere steden. Rotterdam heeft vergeleken met andere steden het hoogste aantal banen met routinematige vaardigheden en het laagste aantal banen met abstracte denkvaardigheden. 

Dit komt overeen met het relatief lage aantal hoogopgeleiden in Rotterdam. Wel verloopt de transformatie naar meer beroepsniveau 4 en minder beroepsniveau 2-banen in Rotterdam net zo snel als in Amsterdam, Den Haag en Utrecht. Opvallend is de versnelling van beroepsniveau 4-banen vanaf 2019 in Rotterdam.  

Deze polarisatie op de arbeidsmarkt, met meer vraag naar abstracte en minder vraag naar routinematige vaardigheden, toont dat Rotterdam en vergelijkbare steden zich ontwikkelen tot een kennisintensieve hub. Maar het betekent ook dat een groep op de arbeidsmarkt achterblijft. Dit kan tot sociale problemen leiden. Deze groep moet gemonitord worden, en mogelijk omgeschoold zodat zij nog van waarde kan blijven op de arbeidsmarkt. 

Figuur 2: Ontwikkeling webshops gemeente corop.Gemeente: aantal webshops per 1000 vestigingen.
CBS
Figuur 3: Ontwikkeling webshops.COROP webshops per 1000 bedrijven.
CBS
Figuur 4: Ontwikkeling beroepsniveaus Nederland. 
CBS
Figuur 5: Beroepsniveau 2 en beroepsniveau 4.Beroepsniveau 4 als percentage van alle werkenden (boven) en beroepsniveau 2 als percentage van alle werkenden (onder)
CBS

Drie actiepunten
Gelet op de arbeidsmarkt en de hoeveelheid webshops lijkt de transformatie naar een digitale economie in Rotterdam voorspoedig te verlopen. Ook het relatief grote aantal snelgroeiende bedrijven in Rotterdam is positief. Maar uit de EE Index blijkt dat de kwaliteit van het ecosysteem in de Rotterdamse regio achterblijft ten opzichte van andere grootstedelijke gebieden en universiteitssteden. Het feit dat de regio waar Rotterdam zich in bevindt (Groot-Rijnmond) relatief zwak is, kan deze indicator negatief beïnvloeden.  

De gesignaleerde trends sluiten aan op het pleidooi in de herstel- en vernieuwingsagenda van juni 2021. Hierin werd opgeroepen voor: ‘meer innovatie, vernieuwing en talent-ontwikkeling, zonder daarbij de meer kwetsbare huishoudens en bedrijven uit het oog te verliezen. Stad en regio ontwikkelen zich dynamisch, en een continue monitoring van economische, sociaaleconomische en fysieke ontwikkeling en beleid is nuttig en nodig.’ Dit pleit voor het voortzetten van de ingezette koers in de Roadmap Next Economy, de leerwerkakkoorden en de herstel- en vernieuwingsagenda. Voor de versterking van het Rotterdamse ecosysteem voor ondernemerschap geven wij een drietal concrete actiepunten:  

1. Investeer in het ecosysteem in metropoolregio-verband
Rotterdam heeft de kans om zijn ecosysteem verder te voeden en te intensiveren met sterke elementen uit andere gemeenten in de metropoolregio. Zo kan kennisstad Delft met zijn startups Rotterdam helpen met uitdagingen op het gebied van duurzaamheid, circulariteit, digitalisering, mobiliteit en gezondheid. Een goede ontwikkeling op dit gebied is de groei in de afgelopen jaren van het aantal hubs en campussen waar samengewerkt wordt tussen kennisinstellingen, bestaande bedrijven, startup en scale-ups op het gebied van financiering, coaching en talent. De strategische alliantie Leiden-Delft-Erasmus (LDE) en de nieuwe locatie van YES!Delft op de campus van de Erasmus Universiteit zijn hiervan een voorbeeld. Ook vestigen zich in toenemende mate Delftse startups in Rotterdam. 

Ook tijdens de coronacrisis zijn er goede ontwikkelingen om de benodigde transitie in Rotterdam te versnellen. De herstel- en vernieuwingsagenda heeft verschillende programma’s versterkt. Denk aan programma’s om innovatie te stimuleren in het mkb, innovatie en samenwerking aan te jagen tussen volwassen bedrijven en startups en scale-ups, en voor de financiering van innovatieve startups.  

Voor de verdere verbetering van de kwaliteit van het ecosysteem voor ondernemerschap is echter een belangrijke volgende stap nodig: meer investeren in omvangrijke onderzoeksprogramma’s en R&D. Rotterdam heeft lef getoond in het neerzetten van iconische gebouwen, maar laat dit niet zien in deelname aan spraakmakende onderzoeksprojecten. 

Wil je als stad talent aan je binden en voor maatschappelijke uitdagingen inzetten, dan is het noodzakelijk om hier nu forse stappen in te zetten. Kennisinvesteringen zijn een zwakke plek in het Rotterdamse ecosysteem.  

2. Investeer in werknemers met routinematig werk
In de leerwerkakkoorden voor diverse sectoren zijn interventies voor verschillende doelgroepen benoemd, zowel voor afstudeerders, werklozen als werknemers. Voor deze laatste doelgroep willen wij een lans breken. Voor werknemers die routinematig werk verrichten in beroepsgroep 2 is het risico groot dat hun werk in de komende jaren verdwijnt. Daarom is het cruciaal om nu te investeren in het vergroten van hun kennis en vaardigheden voor beroepen met goede baankansen. Hiervoor is het belangrijk dat er tussen de leerwerkakkoorden cross-sectoraal wordt gekeken naar kansen. Aandacht voor deze doelgroep zorgt voor uitbreiding van talent en draagt bij aan het voorkomen van sociale problemen.

3. Stimuleer nieuw leiderschap
In het essay uit de EVR 2020 ‘Dit zijn de knelpunten voor ondernemerschap in Rotterdam’ werd naast de focus op talent ook aangestipt dat er geïnvesteerd moet worden in nieuw leiderschap. De rol die de gemeente inneemt in het eco-systeem als aanjager en verbinder werd gewaardeerd. Het is echter noodzakelijk dat andere partijen de kar mede gaan trekken. En dan vooral leiders die spreken en inspireren namens een achterban. Voor grotere betrokkenheid van ondernemers raden wij aan jonge nieuwe leiders te verbinden vanuit de startup en scale-up generatie. In Rotterdam zijn zij belangrijke kartrekkers van vernieuwing. Ook kunnen zij grote bedrijven verleiden om een uitgebreidere rol te gaan spelen. 

In een regio als Brainport wordt het stimuleren van startups en scale-ups door de grote bedrijven gezien als onderdeel van hun bedrijfsvoering. Het zou mooi zijn als in de Rotterdamse regio dezelfde grootschalige overtuiging ontstaat en samen met alle initiatieven op het gebied van talent en kennis de verbetering van het ecosysteem wordt versneld. Wij zullen dit nauw blijven monitoren vanuit het EVER-onderzoek.

Over EVER: Economische Veerkracht van Regio’s
Een jaar geleden zijn de universiteiten van Utrecht en Tilburg, Birch, Platform Talent voor Techniek en Platform 31 een groot onderzoek gestart naar de economische en maatschappelijke gevolgen van de mondiale coronacrisis. Gevolgen die in elke regio in Nederland op een andere manier uitpakken.

Met dit onderzoeksproject leren regionale belanghebbenden van elkaar, gebruikmakend van wetenschappelijke inzichten over de effecten van de crisis en ingrepen. In welke mate en hoe worden regio’s getroffen door de coronacrisis en zijn regio’s in staat om te herstellen? Welke regio’s zijn in staat om zelfs beter uit de crisis te komen?  

Afgelopen jaar hebben we met 42 deelnemende organisaties (regio’s, steden, provincies, ontwikkelings-maatschappijen, sectoren, etc.) nauwlettend gevolgd op welke wijze de coronacrisis effect had op de economie en maatschappij en welke ingrepen succesvol waren om hierop invloed uit te oefenen. Dat deden we via twaalf goedbezochte maandelijkse webinars en labs en vijf onderzoeksartikelen. 

In dit essay hebben we de laatste wetenschappelijke inzichten gebruikt om te kijken in welke mate Rotterdam wendbaar uit de crisis komt. Het betreft in dit geval eerste signalen, omdat de echte effecten van de coronacrisis later zichtbaar worden.  

Het onderzoeksproject, dat gefinancierd wordt door ZON NW, bestaat uit drie delen. Ten eerste: wetenschappelijk onderzoek naar regionale variatie in veerkracht van ecosystemen voor ondernemerschap. Ten tweede: een online data Dashboard waarin bestaande databronnen real time beschikbaar en relevant worden gemaakt voor regionale belanghebbenden. En ten derde brengen we beslissers in sectoren en regio’s bij elkaar om ervaringen te delen en gezamenlijk nieuwe inzichten op te doen, middels een zogenaamd Platform of Practice. 

Download origineel
Terug naar boven