Hoe ziet Rotterdam er in 2035 uit?.

Het aantal Rotterdammers blijft naar verwachting sterk groeien. Zijn er in de toekomst wel voldoende geschikte banen voor iedereen die op zoek is naar werk? We schetsen vier scenario’s.

De Rotterdamse bevolking groeit de komende jaren gestaag. Naar verwachting zijn er in 2035 ongeveer 694.000 Rotterdammers. Dat zijn er zo’n 55.000 meer dan in 2018. De sterke bevolkingsgroei werpt bij economen de vraag op of de Rotterdamse economie deze groei kan accommoderen. Met andere woorden: zijn er genoeg banen en zijn er de juiste banen voor de groeiende populatie?

Voor het beantwoorden van deze vragen is het relevant om de aard en omvang van de Rotterdamse economie in 2035 te onderzoeken. Dit is echter een hachelijke exercitie. De toekomst is met grote vraagtekens omgeven. Een groep Rotterdamse denkers heeft daarom vier toekomstscenario’s ontwikkeld. Deze scenario’s hebben niet ten doel de waarheid te prediken, maar om de toekomst tastbaar te maken in een aantal sterk verschillende, maar toch denkbare situaties.

De toekomstscenario’s

Toekomstscenario’s zijn gebaseerd op kernonzekerheden. Onvoorspelbare externe ontwikkelingen, met een grote potentiële impact op de Rotterdamse economie. Uit een aantal analyses bleek dat twee ontwikkelingen zich kwalificeren als kernonzekerheid, namelijk (1) de snelheid waarmee technologie zich gaat ontwikkelen en (2) de mate waarin maatschappelijke polarisering gaat optreden in Rotterdam. Als we deze ontwikkelingen op een assenkruis plaatsen, ontstaan vier scenariokwadranten (zie figuur 1). De scenario’s zijn voorzien van labels en per scenario is een narrative opgesteld, een verhaal van de toekomst.

FIGUUR 1: ASSENKRUIS MET 4 SCENARIO’S

1) Hightech Harmonie

Het is 2035. Landen, bedrijven en mensen zijn nauwer met elkaar verbonden. Kapitaal, ideeën, personen en goederen vloeien vrij over grenzen. De tijdsgeest is veranderd. De economie is er voor de mens en niet andersom. ‘Stakeholder value’ staat centraal. Er is oog voor elkaar, voor welzijn en voor milieu. Overheden hebben regels en standaarden en voor milieu. Overheden hebben regels en standaarden geharmoniseerd en handhaven bindende klimaatafspraken. Producten met een te grote carbon footprint komen Europa niet meer in. Een ambitieuze Brusselse innovatieagenda heeft innovatie aangejaagd, vooral gericht op vondsten die een maatschappelijke bijdrage leveren, bijvoorbeeld op het gebied van zorg en verduurzaming. Het zijn (internationale) netwerken van start- en scale ups die de technologische revolutie stuwen.

De Rotterdamse economie is getransformeerd. Technologie heeft waardeketens en handelsstromen opgeschud. In plaats van ze te importeren, 3D-printen we bijvoorbeeld producten. Door robotisering, automatisering en kunstmatige intelligentie zijn banen in traditionele sectoren verdwenen. Niet alleen in de haven, (groot)handel en logistiek, maar ook bijvoorbeeld in de verzekeringsbranche en de financiële en administratieve sector. De petrochemie heeft zich opnieuw uitgevonden, met bioraffinaderijen en ‘power to hydrogen’ installaties en fungeert als circulaire hub. Een duurzaam, decentraal en smart energiesysteem brengt nieuwe banen met zich mee.

Arbeidssubstitutie zorgt ook voor vrije tijd en daardoor groeien sectoren als horeca, leisure en persoonlijke dienst- verlening. Rotterdam is groot op het vlak van medische technologie, variërend van wearables, ‘labs on a chip’, big data, Artificial Intelligence tot ‘personalized medicine’. Ze maken de zorg betaalbaarder en vergroten de zelfstandigheid en gezondheid van Rotterdammers. Het poldermodel in Nederland heeft de scherpe randjes van de technologische revolutie afgehaald. Tijdig is overeenstemming bereikt over een ‘Deltaplan’ voor de transitie naar een kennisintensievere economie. Sociale partners hebben een ‘digitaal transitiefonds’ opgezet voor bijscholing na baanverlies. ‘Leven Lang Leren’ bij traditionele en virtuele onderwijsinstellingen is ingeburgerd in Rotterdam. We verdelen welvaart ook anders. Hogere productiviteit heeft een ‘robottaks’ mogelijk gemaakt om een basisinkomen mee te financieren. Dit budget geeft ruimte om te ondernemen, voor vrijwilligerswerk in Rotterdamse buurten of voor mantelzorg. Autonome deelauto’s en slimme mobiliteitsoplossingen die de filedruk hebben gereduceerd, leiden tot een schonere economie. Er is meer aandacht voor groen bij burgers en bedrijven en er is een sterke samenleving. Hierdoor trekt Rotterdam meer inwoners en bezoekers aan, waardoor huizenprijzen sterk zijn gestegen.

2) Verdeelde Vooruitgang

Na een periode van onrust en protectionisme is globalisering nieuw leven ingeblazen. ‘Shareholder value’ staat in 2035 centraal. Overheden trekken zich terug en dienen de markt. Een stabiel investeringsklimaat, deregulering en harmonisering hebben technologische ontwikkelingen versneld. ‘Breakthrough technologies’ brengen voordelen, zoals snelheid, hogere productiviteit, lagere kosten, minder vervuiling, betere gezondheid en minder afhankelijkheid van de factor mens. Tegelijkertijd zorgen ze voor disruptie van menig businessmodel en sector. Overheden zijn niet bij machte om grip te krijgen op technologie. Het zijn grote multinationals die de dienst uitmaken in een competitieve ‘winner takes all’ economie en een wereldwijde slag om talent.

3D-printing en nearshoring hebben waardeketens en handelsstromen veranderd. Intercontinentale goederenoverslag is daardoor afgenomen. De kleine Rotterdamse haven is volledig geautomatiseerd. Robotisering vervangt zowel laaggeschoold werk, van schoonmaker tot logistiek medewerker, als middenklasse banen. Administratieve en klantondersteunende banen, zelfs accountants en juridische diensten, zijn deels vervangen door slimme software, chatbots of fintech apps. Blockchain en digitale platformen maken tussenpersonen zoals makelaars, uitzendorganisaties en energiemaatschappijen overbodig. Er ontstaan ook nieuwe banen, van 3D-print specialist tot privacy consultant. Hun aantal staat echter niet in verhouding tot het verlies aan traditionele banen.

De wereld is hypercompetitief geworden en Rotterdam moet het voornamelijk hebben van haar natuurlijke specialismen: maritieme technologie, zorg en logistiek. De laatste sector focust zich op logistiek management in deze tijd van drones, zelfsturende vrachtwagens en boten. Tweedelingen tussen wie wel of niet meekan, groeien. In een flexibele arbeidsmarkt hebben hoogopgeleide technici en creatievelingen vaste contracten. Voor wie de juiste kennis en vaardigheden mist, is de situatie minder rooskleurig. Werk-naar-werk begeleiding is complex. Het ontbreekt de overheid aan middelen. Het sociaal vangnet is gekrompen. De hogescholen en universiteit in Rotterdam en Delft zijn filialen geworden van grote internationale spelers en alleen nog weggelegd voor de ‘lucky few’. Alleen wie het kan betalen of aanvullend verzekerd is en zorgtoeristen, genieten van high tech medische zorg. Een steeds grotere bevolkingsgroep handhaaft een bestaansminimum door te ruilen en te delen. De groep die echter niets te ruilen en delen heeft, heeft het zwaar. Mensen trekken zich vaker terug in groepen met gelijkgestemden of -gesitueerden. Helaas vertalen maatschappelijke kloven zich ook ruimtelijk door. Daar waar sommige wijken een toonbeeld zijn van leefbaarheid, nemen in andere wijken werkloosheid, criminaliteit en overlast toe. Het is lastig om uit deze negatieve spiraal te komen.

3) Duurzamer Doormodderen

Protectionisme is terug van weggeweest in 2035. Intercontinentale handel en migratie zijn afgenomen. Europa heeft de gelederen gesloten om een sterker blok te vormen en bevordert Europese productie en handel. Regionalisering van de wereldeconomie zorgt ervoor dat technologische ontwik- keling is afgeremd. Kennis wordt afgeschermd, internationale investeringen gaan moeizamer en nationale regelgeving, van productveiligheid tot privacy, vertraagt de ‘time to market’ van producten. Europa loopt op technologisch vlak achter ten opzichte van vooral China. Wel zet Europa in op een circulaire economie en energietransitie. Niet alleen om meer zelfvoorzienendheid te creëren, maar ook om de gevolgen van klimaatverandering tegen te gaan. ‘Stakeholder value’ staat hoger op de agenda bij bedrijven. In Nederland verduurzamen we met grote wind- en zonneparken, kernener- giecentrales en afvang van CO2. Zo stroomt CO2 vanuit de Rotterdamse havens naar het Westland.

Het economisch profiel van Rotterdam is nauwelijks veranderd. De haven speelt nog steeds een belangrijke rol, maar Rotterdam is de haven van Europa en niet meer van de wereld. Europese ‘carbon footprint’ regelgeving heeft productie teruggebracht naar Rotterdam, maar deze is tamelijk traditioneel. De groothandel en logistiek doen het goed, evenals de maritieme zakelijke diensten. De (petro)chemie is nog steeds significant, vooral door de transitie richting ‘biobased’. Nieuwe banen ontstaan in circulaire bedrijvigheid, vooral op de Maasvlakte, waar ruimte vrij is gekomen vanwege gekrompen overslag. De Rotterdamse dienstensector is slechts licht gekrompen. Kantoren zijn duurzaam getransformeerd naar gedeelde kantoorruimten, woningen en hotels. Hoewel intercontinentaal toerisme nauwelijks is gegroeid door onder andere een hoge vliegtaks, profiteren de horeca en cultuursector van meer Europese toeristen.

Meer aandacht vanuit de consument voor authenticiteit en lokale herkomst hebben lokale ambachten en fysieke retail redelijk op peil gehouden. Beperkte technologische ontwikkeling maakt nieuwe skills en kennis minder noodzakelijk. Op de arbeidsmarkt kun je daardoor lang mee. Kloven in Rotterdam zijn nauwelijks gegroeid.

Op community- en buurtniveau zijn meer lokale deeleconomie en zorginitiatieven ontstaan. Onder invloed van een links-progressieve coalitie in Den Haag is de afgelopen jaren meer geïnvesteerd in een sociaal vangnet. Een ‘inclusieve economie’ en toegang tot betaalbare zorg en onderwijs zijn belangrijke thema’s, ook al gaat dat ten koste van hogere economische groeicijfers. In de zorg staan ‘handen aan het bed’ nog steeds centraal, waardoor de sector groot is van omvang. De focus op maatschappelijke thema’s maakt dat investeringen in bijvoorbeeld bereikbaarheid en infrastructuur onder druk staan. Mensen willen dicht bij hun werk wonen. Betaalbare woningen in Rotterdam zijn steeds moelijker te vinden.

4) Traditionele Tweedeling

Protectionisme en nationalisme hebben de wereldeconomie doen krimpen en de wereldhandel doen afnemen. Een uiteengevallen Europa is in 2035 de ‘zwakke broeder’ van de wereldeconomie. In een instabiele wereld zoeken investeerders naar zekerheid en kortetermijnwinst. Investeringen in nieuwe technologie vindt men risicovol. De consument is ook afwachtend na cybersecurity-, veiligheids- en privacyschandalen. Gevestigde belangen en gestaalde kaders vertragen de noodzakelijke verandering in Nederland. De energietransitie gaat traag. Landen nemen geen verduurzamingsmaatregelen: ze willen hun bedrijven niet ‘op kosten jagen’ en fossiele brandstoffen zijn niet duur. Voor Rotterdam is het wereldwijde protectionisme en de fragmentatie binnen Europa desastreus. De overslag in de haven loopt al jaren terug. Zakelijke dienstverlening is meegekrompen, net zoals de logistiek en de groothandel. Kantoren- en bedrijvenparken, maar ook winkelstraten, staan steeds vaker leeg. De afkoelende wereld- economie heeft ook de petrochemie klappen toegebracht. Ondanks krimp van deze sectoren, vormen zij nog steeds de ruggengraat van de Rotterdams economie.

Ook de zorg is nog steeds groot en, bij afwezigheid van technologie, arbeidsintensief en daarmee kostbaar. Door bezuinigingen bij overheid en verzekeraars is de werkgelegenheid in deze sector niet meegegroeid met de toegenomen zorgvraag. Bedrijven innoveren in dit klimaat nauwelijks en kiezen voor schaalvergroting en flexibilisering om kosten te besparen. Steeds meer prachtige Rotterdamse ondernemingen worden overgenomen of hebben R&D verplaatst naar het Verre Oosten. Het zijn voornamelijk laaggeschoolde banen die achterblijven en waarvoor mensen naar Rotterdam trekken. (Nieuwe) high tech sectoren zijn klein en op één hand te tellen. Een verder geflexibiliseerde arbeidsmarkt heeft het aantal kwetsbare Rotterdammers doen stijgen. Steeds meer inwo- ners knopen de eindjes aan elkaar door meerdere flexbanen te stapelen. Wie een vaste baan heeft, moest een loonoffer brengen. Noodgedwongen ‘consumindert’ de Rotterdammer. Hoogopgeleiden verdringen laagopgeleiden op de arbeids- markt. Lonen dalen over de gehele linie en kloven tussen hoog- en laagopgeleid, tussen vast en flex groeien. Sociale mobiliteit is gering. Hoger onderwijs is door bezuinigingen voor een groeiende groep onbereikbaarder geworden. De samenleving verhardt. Veel Rotterdammers zijn gedesillusio- neerd. Het vertrouwen in overheden, bedrijven en in elkaar is laag. Nieuwe ‘zuilen’ ontstaan, niet zozeer langs religieuze lijnen, maar vooral langs sociaaleconomische en ideologische lijnen. Zij zetten zich vooral in voor het belang van de eigen groep. Verschillen tussen buurten groeien. Vooral wijken rond snelwegen en de havens, waar de ‘stapelaars’, de ‘have nots’ wonen, zijn achtergebleven en minder leefbaar geworden. Vervuiling, sociale onrust en toegenomen criminaliteit maken Rotterdam minder aantrekkelijk voor bezoekers en toeristen.

Strategische dialoog

De geschetste scenario’s vormen een goede basis voor een strategische dialoog tussen besluitvormers in de stad. Ieder scenario kent zijn uitdagingen. Hoe rooskleurig Hightech Harmonie ook lijkt, het scenario werpt wel vragen op. Hoe managen we de druk op de stad? Hoe houden we wonen betaalbaar? Hoe versnellen we innovatie om voorop te blijven lopen en hoe houden we mensen gemotiveerd om zich in te zetten? Het Verdeelde Vooruitgang scenario brengt nog scherpere vragen naar voren. In welke economische niches kunnen we wereldwijd het verschil blijven maken? Hoe sporen we vermogende Rotterdammers aan te investeren in de stad? En, hoe waarborgen we enige vorm van inclusiviteit? In het Duurzamer Doormodderen scenario zijn het weer andere type uitdagingen die centraal staan. Hoe voorkomen we een braindrain? Hoe verduurzamen we bij weinig technologische vooruitgang? Hoe managen we de groei van de stad qua wonen en infrastructuur? Het Traditionele Tweedeling scenario vraag juist aandacht voor onderwerpen als het behouden van grote ondernemingen, het bieden van ruimte voor vernieuwing en experiment en herverdeling van economische middelen.

Door nu al na te denken over deze onderwerpen werken we toe naar een robuuste Rotterdamse economie, met voldoende omvang en diversiteit om de groeiende bevolking uitdaging en voldoening te bieden. We hopen dat u meedenkt!

Download origineel
Terug naar boven

Bekijk meer cijfers

Bekijk het EVR dashboard